یکی از ایدههای استاد علیرضا اعرافی، فقه تربیتی است. دغدغه تأسیس و تولید این عرصه فقهی جدید به سالهای 1377-78 برمیگردد. سلسله مباحثی توسط استاد، تحت عنوان فقهالتربيه در قالب درس خارج فقه از سال 1377 آغاز شد و مخاطبان و شركتكنندگان آن، طلاب فاضل و ورزيدهاي بودهاند كه غالباً در رشته علوم تربيتي دارای تحصيلات دانشگاهی و یا پژوهشهای تربیتی بودند. اين درس که تا سال 1379، هفتهاي دو ساعت ارائه ميشد، پس از توقفی سهساله، مجدداً از سال 1383 آغاز گردید و هماكنون در هفته، دوجلسه در حوزه علمیه قم برگزار میشود.
از سال 1383 گروهی از شاگردان ایشان باهدف، پرداختن به این ایده و سایر ایدههای ناب استاد، گروهی را تشکیل داده و درصدد تحقیق و پژوهش در این عرصه برآمدند و با عنایت استاد، با محور قرار دادن متن کلاسهای فقه التربیه و نظارت و راهنمایی گامبهگام ایشان، مطالعاتی در این عرصه آغاز شد. این گروه پژوهشی با حضور پژوهشگران حوزوی دارای تحصیلات تربیتی (در سطح ارشد و دکتری) با بهرهگیری از نظارت مستقیم استاد اعرافی و نیز ارزیابی متخصصان تربیتی درصدد بسط و انتشار ایده فقه تربیتی است.
فقه تربیتی چیست؟
تعلیم و تربیت از دیرباز در زندگی بشر مورد اهتمام و توجه بوده است و تراکم تجربه مربیان و تلاشهای فکری فلاسفه و اندیشمندان، به غنای تجربه بشری افزوده است. با تدوین و رشد علوم تخصصی در حوزه تعلیم و تربیت و شکلگیری رشتههای گوناگون علوم تربیتی، روند مطالعه و علمی شدن مطالعات تربیتی سرعت یافت.
ازنظر معرفتشناختی، شناختهای بشری میتواند از روشهای عقلی، تجربی، نقلی و شهودی سرچشمه گیرد. آگاهیهای تربیتی نیز اینگونه است. مجموعه اطلاعات و معارف تربیتی، چه بهصورت تکگزاره و خارج از دستهبندی گرایشهای علوم تربیتی و چه در قالب رشتهها، یا محصول تأملهای عقلانی و فلسفی است که رشتههایی مانند فلسفه تعلیم و تربیت عهدهدار این کار است یا محصول روش تجربی و آزمایشگاهی در توصیف و شناسایی وقایع و موقعیتهای تربیتی است که رشتههایی چون روانشناسی تربیتی و غیره در این مسیر فعالیت میکنند. همچنین برخی از اطلاعات تربیتی، از راه نقل، به دست میآید و رشتههایی مانند تاریخ تعلیم و تربیت به آن ناظر است؛ اما درباره روش شهودی، به نظر میرسد که دستاوردهای روش عرفانی و شهودی در عرصه تعلیم و تربیت به میزان سایر روشها نباشد.
ازنظر منابع معرفت نیز تعلیم و تربیت میتواند از منابعی مانند عقل، تجربه، شهود و وحی تغذیه شود. جایگاه وحی و دین در پشتیبانی نظری از فرایند تربیت اهمیت دارد.
همانگونه که مجموعه گرایشهای علوم تربیتی و تلاشهای متخصصان به توصیف و سپس تجویزاتی منتهی میشود؛ بهرهگیری از توصیفات و تجویزات دین و بهخصوص اسلام، در حوزه تعلیم و تربیت، به دلیل حجیت و جامعیت اسلام، ارزش بهسزایی دارد.
طراحی تعلیم و تربیت اسلامی و ساماندهی نظام تربیتی اسلام، از دغدغههای دیرین دلسوزان و متخصصان متعهد در حوزه تعلیم و تربیت بوده و هست. برای دستیابی به چنین نظامی، همانگونه که گردآوری توصیفهای اسلام درباره تعلیم و تربیت ضرورت دارد، گردآوری و استخراج تجویزهای اسلام نیز مهم به شمار میرود.
تجویزهای اسلام در دانش فقه تجلی مییابد و دانش فقه درصدد است تا برای همه رفتارهای اختیاری انسانهای مکلف، «بایدها» و «نبایدهایی» تعیین کند و بهاینترتیب، برنامهای از تکالیف را ترسیم کند.
از دیدگاه فقه اسلامی، رفتارهای آموزشی و تربیتی نیز مانند همه رفتارهای اختیاری مکلفان، دارای حکمی شرعی است. فقه تربیتی باهدف تعیین احکام شرعی رفتارهای اختیاری مکلفان در عرصه تعلیم و تربیت، در تلاش است تا با استفاده از روششناسی اجتهادی و استنباطی، به این هدف دست یابد و علاوه بر گردآوری گزارههای مرتبط با حوزه تربیت، در ابواب مختلف فقه موجود، با نگاهی تخصصی، مسائل و پرسشهای نوین تربیتی را ازنظر شرعی بررسی کند.
ساختار فقه تربیتی همچون دیگر منابع فقهی، مسئلهمحور است و روششناسی آن در هر مسئله اینچنین است که پس از مباحث مقدماتی و مفهومشناسیهای لازم و شناخت دقیق زوایای موضوع (موضوعشناسی) در مرحله واپسین، نوبت به بررسی ادله موافقان و مخالفان و ادله عقلی و نقلی (موجود یا مفروض) میرسد و در پایان با جمعبندی حکمی از احکام خمسه برای موضوع مورد بحث بیان میشود.
جغرافیای مباحث فقه تربیتی
مسائل فقه تربیتی، در یک نگاه کلان به پنج باب تقسیم میشود.
|
1. مبانی |
مبانی و پیشفرضها |
|
|
2. تعلم و تعلیم |
محتوا |
تعلیم و تعلم علم و دین |
|
تعلیم و تعلم قرآن و حدیث |
||
|
تعلیم و تعلم علوم و معارف عقلی |
||
|
تعلیم و تعلم علوم و معارف شهودی |
||
|
تعلیم و تعلم علوم تجربی، علوم غریبه و مهارتها و مشاغل |
||
|
فنون |
آداب مشترک تعلیم و تعلم |
|
|
آداب مختص تعلم |
||
|
صلاحیتهای (اخلاقی – شخصیتی) معلمی |
||
|
روشها و فنون تدریس |
||
|
3. تربیت |
اصول عمومی تربیت |
|
|
روشهای عمومی تربیت |
||
|
تربیت جسمانی |
||
|
تربیت عقلانی |
||
|
تربیت اعتقادی |
||
|
تربیت عبادی |
||
|
تربیت اخلاقی |
||
|
تربیت جنسی |
||
|
تربیت اجتماعی، سیاسی |
||
|
تربیت اقتصادی، فنی و هنری |
||
|
4.عوامل و نهادهای تربیتی |
وظایف نهاد خانواده درتربیت |
|
|
وظایف نهاد حکومت در تربیت |
||
|
وظایف نهاد مراکز آموزشی در تربیت |
||
|
وظایف نهاد عالمان و نخبگان دینی در تربیت |
||
|
وظایف نهاد عموم مردم و مکلفین |
||
|
5. قواعد فقه تربیتی |
||
آثار منتشر شده
شایان توجه اینکه، کتابهای فقهی از یک منظر قابل تقسیم به کتابهای استدلالی، نیمه استدلالی و رسالههای عملیه میباشند. فقه تربیتی در فاز اول خود با ساختاری تماماً استدلالی در حال پژوهش و انتشار است. البته در کنار این مجلدات، به تدریج، تکنگارههایی نیز در قالب نیمه استدلالی و حتی رساله عملیه تربیتی منتشر مینماید.
کتابهای منتشرشده گروه (به ترتیب تاریخ انتشار):
1. فقه تربیتی ج1، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی، علی حسینپناه و صمد سعیدی؛ قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387.
2. فقه تربیتی ج2، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی، علی حسینپناه؛ قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387.
3. فقه تربیتی ج1: مبانی و پیشفرضها ، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، 1391.
4. فقه تربیتی ج2: یادگیری علم و دین، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، 1391.
5. بررسی فقهی فلسفهورزی و فلسفهآموزی،علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1391.
6. الفلسفة، بحث فقهي في دراسة الفلسفة، علیرضا اعرافی، التحقیق: سید نقی موسوی، التعریب: محمد جمعه، قم: انتشارات اشراق و عرفان، 1391.
7. احکام تربیت فرزند، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی، قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1393.
8. تربیت فرزند؛ با رویکرد فقهی؛ علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی، قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1393.
9. ضمیر ناخودآگاه در قرآن؛ علیرضا اعرافی، تقریر: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1393.
10.کلیات تفسیر تربیتی؛ علیرضا اعرافی، تقریر: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1393.
11.فقه تربیتی ج4: یادگیری علوم و معارف عقلی؛ علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1395.
12.فقه تربیتی ج5: یادگیری علوم و معارف شهودی؛ علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید نقی موسوی؛ قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1395.
13.فقه تربیتی24: تربیت عبادی، علیرضا اعرافی،تحقیق و نگارش: مهدی شکراللهی، قم: انتشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1396.
14.فقه تربیتی26: تربیت جنسی، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: احمد امامی راد، قم: انشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1396.
15.فقه تربیتی21: تربیت جسمانی، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: قاسم رجایی، قم: انشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1396.
16.فقه تربیتی 29: وظایف خانواده در تربیت،علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: جواد ابراهیمی، قم: انشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1397.
17.فقه تربیتی 3: تعلیم و تعلم قرآن و حدیث،علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید عنایت الله کاظمی، قم: انشارات اشراق و عرفان، چاپ اول، 1397.
کتابهای در دست چاپ
· فقه تربیتی: آداب مشترک تعلیم و تعلم، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: احمد امامی راد و مهدی شکراللهی.
· فقه تربیتی: آداب مختص تعلم، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: هادی عجمی.
· فقه تربیتی: وظایف نهاد حکومت در تربیت، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: محمد کاظم مبلغ.
· فقه تربیتی: تربیت اخلاقی، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: حسین محمودیان.
· فقه تربیتی: قواعد فقه تربیتی1(ارشاد، هدایت، امر به معروف و نهی از منکر)، علیرضا اعرافی، تحقیق و نگارش: سید عنایت الله کاظمی.
تاریخ بهروزرسانی: 3 اسفند 98.