فهرست
پیشگفتار 2
ادامه بحث مقدمات 2
قائلین به جواز نظر 3
قول مرحوم نراقی 3
قول سید محسن حکیم 3
قول آیتالله خویی 3
قول سیدکاظم حائری 3
قائلین به عدم جواز نظر 4
قول سیدکاظم یزدی 4
قول حضرت امام ره 4
قول آیتالله سیستانی 4
قول به تفصیل 5
تفصیل بین عورت و غیر عورت 5
تفصیل بین معروف و غیر معروف 5
تفصیل استلزام هتک و عدم استلزام هتک 5
موضوع: مبحث نگاه / استثنائات از عدم جواز نظر به اجنبی
پیشگفتار
نگاه به هر چیزی از جمله در بحث ما به نامحرم و آنچه نگاه به آن حرام است، در دو قسم است؛ نگاه مستقیم و نگاه غیرمستقیم.
آنچه تاکنون در این سالها محل بحث بوده است، فروع مربوط به نگاه مستقیم به نامحرم بوده است و در ذیل این مباحث و ادامه فروع باید به نگاه غیرمستقیم هم بپردازیم یا نگاهی که در واقع نوعی واسطه میخورد، مستقیم کامل نیست.
این مطلبی که دیروز مطرح شد و گفتیم که انواع و اقسامی در اینجا متصور است که از مصادیق خیلی واضح و کمتر محل اشکال در برمیگیرد مثل نگاه به دیگری با وساطت آینه یا عینک و شیشه تا آنجا که با فیلم و انواع و اقسامی که دارد.
مقدمات را عرض کردیم و طبعاً اهمیت بحث بالاست برای اینکه آنجا که واسطه شیشه است، عینک و دوربین و ذرهبین است تا آینه و آب و عکس و نقاشی و فیلم چه زنده و چه غیرزنده، فیلم تلویزیونی و سینمایی و انواع و اقسامی دارد که همه اینها اینجا مطرح است.
با آن مقدمات وارد بحث خواهیم شد که در سه چهار فصل و بخش اینها را متعرض خواهیم شد و بخش اول را که مطرح میکنیم قاعدتاً از مسائل خیلی واضح و آشکار است که زجاجات و شیشه یا عینک و نظارات و امثال اینها واسطه در دیدن هست.
منتهی قبل از آن اینجا بعضی از این فتاوا و استفتائات جمع شده است که عرض میکنیم.
البته همانطور که دیروز گفته شد این مسئله در صورتهای وساطت در آب یا در آینه از مسائلی است که از ادوار قبل مطرح بوده است اما مسائل دیگر از چیزهای متأخری است که در استفتائات و آثار متأخر مطرح شده است و الا بحث مرآت و ماء چیزی است که ممکن است حتی در فتاوای قدما هم باشد.
قبل از اینکه تنظیم بحث و مقام اول و دوم و سوم را وارد بشوم بعضی چیزها را از اینجا (جزوههای بحثهای حضرت آقا) میخوانم.
ادامه بحث مقدمات
باز در مقدمه عرض میکنیم علاوه بر آن سه مقدمهای که دیروز عرض شد، نگاهی به بعضی از اقوال و گفتهها و انظاری که در این مسائل هست داریم.
از جمله این نکته را توجه داشته باشید، چون مرآت و آب از مصادیقی است که از قدیم هم مطرح بوده است طبعاً متوقع است که در کتب قدما هم مطرح باشد.
قائلین به جواز نظر
البته تا آن وقت چیزهایی که پیدا شده بود در کلمات مرحوم نراقی است.
قول مرحوم نراقی
به عنوان نمونه مرحوم نراق در مستند، اینطور دارد که الظاهر جواز النظر إلی کلّ ما لا یجوز النظر إلیه فی المرآة والماء ونحوهما، ایشان قائل به جواز است. مخصوصاً چه جرئتی داشتند که در آینه هم میگویند جایز است.
من متن را میخوانم؛ لظاهر جواز النظر إلی کلّ ما لا یجوز النظر إلیه فی المرآة و الماء و نحوهما، لانصراف النظر إلی الشائع والمتعارف و لعدم العلم بکونه نظرا إلی المرء و المرأة و کذا یجوز النظر إلی الصور المنقوشة وإلی عورات البهائم کلّ ذلک للأصل.
این به عنوان مثال از کسانی که در مرآت و ماء زلال قائل به جواز بودند، إلی کلّ ما لا یجوز النظر إلیه.
قول سید محسن حکیم
از کتاب منهاج مرحوم آقای حکیم نقل شده است که این مربوط به فیلم است، و أما استعماله و النظر فیه فلا بأس به إذا کان لا یثیر شهوة بل کان فیه فائدة علمیة أو ترویح النفس. این جوازی که از ایشان است.
بنابراین جواز در مرآت و ماء و امثال اینها به صراحت در کلام مرحوم نراقی آمده است و در نظر مرحوم آقای حکیم در منهاج حتی به فیلم هم تسری داده شده است که جایز است. البته همه اینها مشروط است به عدم اثاره شهوت و التذاذ و ریبه است. آن مفروض است.
قول آیتالله خویی
و قال سید الخویی در منهاج آنجا هم آقای خویی شبیه آقای حکیم، در افلام؛ أمّا مشاهدة أفلامه فلا بأس بها إذا لم تکن مثیرة للشهوة، بل کانت فیها فائدة علمیة أو ترویح للنفس، این وقتی اثاره شهوت نداشته باشد حتی فیلم هم اشکال ندارد.
اگر این کلام ایشان باشد ظاهر آن این است که پس مرآت هم همینطور است. ولی اینطور نیست، آقای خویی در مرآت یک استدلالی در کتاب صلات دارند که استدلال علمی هم هست؛ ایشان میفرماید در مرآت که نگاه میکنید، واسطه نمیخورد، همان نوری که به آنجا منعکس شده است منکسر میشود و به اینجا برمیگردد. در آینه خبری نیست که بگوییم چیزی آنجا هست بعد انعکاس پیدا میکند و انعکاس ثانوی به چشم دارد. اگر اینجور باشد غیرمستقیم میشود. ایشان میگوید غیرمستقیم نیست، همان است که آنجا رفته است گاهی مستقیم است و گاهی به جایی میخورد و برمیگردد. همان است.
قول سیدکاظم حائری
در فتاوا المنتخبه آیتالله سید کاظم حائری است که ما هو حکم النظر إلی المرأة الأجنبیّة السافرة؟ وما هو حکم النظر إلی صورة المرأة فی التلفزیون؟ وهل هناک فرق بین المسلمة وغیرها وبالصورة المعروضة بالبثّ المباشر وغیر المباشر؟
ایشان دارد که کلّ هذا جائز بشرط عدم الریبة وبشرط عدم المفسدة
قائلین به جواز در این طیفی که گفتیم، کامل همه، یا هر یک از اینها یا لااقل هر کدام از اینها در بعضی از طیف مسائلی که گفتیم وجود دارد. از مرحوم نراقی در باب مرآت و ماء و امثال اینها و صور منقوشه، نقاشیها و امثال اینها تا کسانی که در فیلم و امثال اینها قائل به اینها هستند حتی در فیلم مستقیم. میگویند جایز است.
این یک گروه و مجموعهای از انظار است که در این صور قائل به جواز هستند.
این یک قول است، قبل از تفصیل مقامات یک نگاهی به سابقه مسئله میافکنیم. از نراقی شروع میشود تا معاصرین، کسانی که ظاهر کلامشان در فیلم و امثال فیلم و بعضی در مرآت و بعضی در همه اینها جواز است، منتهی از قبل از مرحوم نراقی چیزی اینجا نقل نشده است.
قائلین به عدم جواز نظر
در نقطه مقابل عدم جواز است که به نحو فتوا یا احتیاط وجوبی به این ترتیب قائلینی را میشود برشمرد.
قول سیدکاظم یزدی
مرحوم سید در عروه دارد که الظاهر حرمة النظر إلی ما یحرم النظر إلیه فی المرآة و الماء الصافی مع عدم التلذّذ، و معه فلا إشکال فی حرمته اگر با تلذذ باشد معلوم است بدون آن هم ایشان میفرماید الظاهر حرمة النظر، فتوا است احتیاط وجوبی هم نیست.
قول حضرت امام ره
اما امام در مسائل مستحدثه دارد که الأحوط ترک النظر إلی ما لا یجوز النظر إلیه فی مثل التلفزیون، کبدن الأجنبیّة و شعرها و عورة الرجل، حتی عورت را هم آورده است ولی احوط است.
فرمایش دیگری حضرت امام دارند که در استفتائاتی که از ایشان منتشر شده است دارد که الفلم الذی یعرض بصورة مباشره له حکم الانسان الحی فلا یجوز النظر الی غیر الوجه و الکفین آنجا ایشان در فیلم مستقیم و غیرمستقیم تفصیل دارند.
و الفلم الذی یعرض بصورة غیر مباشره فله حکم الصوره و یجوز النظر الی الجسد عدی العوره، اینجا در فیلم غیر مباشر میگویند به عورت نمیشود نگاه کرد ولی به غیر عوره میشود نگاه کرد.
قول آیتالله سیستانی
از آقای سیستانی اینجا نقل کردهاند که لا فرق بین النحوین من التصویرای بصورة مباشره و غیر مباشره فی عدم جواز النظر علی الاحوط اذا لم یکن ان تلذذ شهوی و لا الغیبه و الا حرام جزماً اینجا اگر با التذاذ و ریبه باشد که بحثی نیست. همه این بحثها در غیر التذاذ است. ایشان هم احتیاط وجوبی دارند.
بنابراین هم قائلین در هر یک از اینها که گفتیم، قائلان به جواز هست در مرآت و ماء صافی و صور منقوشه تا قائلان به جواز در فیلم و احیاناً ممکن است در همه اینها کسانی باشند که قائل به جواز باشند در همه صور غیرمستقیم.
این یک قولی که سابقه دارد به طور مطلق یا در برخی از این مواردی که گفتیم و در نقطه مقابل هم قول به عدم جواز به نحو فتوا یا به نحو احتیاط وجوبی در هر یک از اینها هست. حتی در مرآت آقای صافی هست که قائل به عدم جواز هستند تا فیلم و تا شکلهای جدیدی که مطرح شده است.
تحصیلهایی هم اینجا مطرح است، مثلاً این دو را به نحو کلی میگوییم چون در هر مصداقی هر کدام داستان متفاوتی دارد.
علاوه بر این دو قول، قولهای به تفصیل هم هست.
قول به تفصیل
تفصیل بین عورت و غیر عورت
یک تفصیل بین عورت و غیر عورت است حداقل در بعضی از موارد که در غیر عورت در بعضی از این صور قائل به جواز میشوند و در عورت قائل به عدم جواز میشوند با یک دایره اوسعی.
تفصیل بین معروف و غیر معروف
تفصیل دیگر بین آنجایی است که شخص را میشناسد و نمیشناسد، این هم مطرح است که کسی را میشناسد یا نمیشناسد. اگر میداند این فیلم یا حتی نقاشی یا مرآت صورت فرد معینی که معروف پیش او هست نشان میدهد جایز نیست. یا اگر زنی است که شناختی ندارد جایز است.
تفصیل استلزام هتک و عدم استلزام هتک
گفته شده است که اگر نگاه مستلزم هتک آن شخص است، خانم محترمی است، تحفظ دارد، کسی فیلمی از او دارد و دیدن آن موجب هتک است، خود او تستر دارد و یک شانی دارد و این را عرف هتک میشمارد، این اشکال دارد.
اما اگر هتک نیست، چه معروف باشد و چه غیر معروف، اشکال ندارد.
ایشان خواستهاند بگویند معروفیت و این هتک بر هم منطبق میشود ولی انطباق ندارد و قابل تفکیک است.
از بعضی از استفتائات آقای خویی استفاده میشود تفاوت بین معروف بودن عند ناظر و یا معروف نبود.
گاهی هم بین آنجا که مستلزم هتک است و آنجا که مستلزم هتک نیست.
تفصیلهای دیگری هست که به مبنا برمیگردد، اصل جواز و عدم جواز است. مسلمان و غیرمسلمان، این تفصیل اینجا نیست در اصل مسئله است، یا کسی که سافره هست، خودش إِذَا نُهِینَ لَا یَنْتَهِینَ است. اینها تفصیل در اصل مسئله است.
از آقای خویی هست که شوهری عکس زن خود را بدون چادر میدارد و چون نمیتواند آن را ظاهر کند، به یک عکاس میدهد که آن را ظاهر کند، آیا این جایز است یا خیر؟ میگوید مانعی ندارد، مطلق هم هست.
جالب است که در این آقای خویی که با امام مقایسه بشود، امام در این بحثها خیلی سختگیرتر است.
از مرحوم آقای تبریزی نقل شده است که هل یجوز إعطاء فلم للتحمیض للرجال الاجانب غیر المحارم لتظهیره؟ قال یجوز ذلک و لا باس به اذا لم یعرف من یقوم.
آقای سیستانی دارد؛ الاحوط وجوباً ترک النظر الی صورة المرأه الاجنبیه غیر المبتذله اذاکان ناظر یعرفها و لم یکن عن تلذذ.
یک جاهایی ایشان مطلق بود، اینجا قید دارد، اگر نمیشناسد، قاعدتاً آن را تقیید میکند. احتمالاً.
از آقای مکارم نقل شده است؛ اذا کانت المرأه ملتزم بالحجاب الشرعی اشکل النظر الی صورتها من دون الحجاب، الا ان لا یعرفها و لا تکون هنا مفسدة اخری فی النظر
و همچنین استفتائات دیگری هم اینجا هست که نقل شده است و مجموعاً با نگاه اولیه این چهار پنج قول در این صور قابل ملاحظه هست.
در استفتائات هست که عکس خانم در صغَر آیا میشود دید یا خیر؟ اختلاف است. بعضی میگویند میشود و بعضی میگویند اشکال دارد قاعدتاً از باب هتک باید باشد.
این نگاهی به طرح مسئله است قبل از مرحوم نراقی علی القاعده باید اقدم از اینها در باب مرآت باید مطرح باشد چون اینها فروضی بوده است که متصور بوده است و بخصوص اینکه مرآت، حدیث و روایاتی دارد که انتظار میرود در کلمات قبل از اینها هم باشد.