خطبه اول |
|
نکته اول: ضوابط تربیتنکته دوم: مخفی بودن بعضی مفاسد و مصالح |
|
اعوذبالله بالله السمیع العلیم من الشیطان الرّجیم الحمد لله رب العالمین نحمده علی ما کان و نستعینه من امرنا علی ما یکون و نؤمن به و نتوکل علیه و نستغفره و نستهدیه و نعوذ به من شرور انفسنا و سیئات اعمالنا ثم الصلاة و السّلام علی سیّدنا و نبیّنا و حبیبنا ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین الاطهرین و لا سیّما بقیة الله فی الارضین.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ[1]
عباد الله اوصیکم و نفسی بتقوی الله و ملازمه امره و مجانبه نهیه فتجهزوا عباد الله فقد نودی فیکم بالرحیل و تزودوا فإن خیر الزاد التقوی. همه شما و خودم را در این موقف شریف و در این روز گرامی و در آستانه ماه بزرگ ذیالحجه به تقوای الهی و پارسایی و پرهیزکاری، دوری از هواها و هوسهای نفسانی و عمل به وظائف الهی سفارش و دعوت میکنم. امیدواریم خداوند همه ما را از بندگان ذاکر و شاکر و پارسای خود مقرر بفرمایند.
در خطبههای چند ماه قبل پس از آنکه در باب روابط خانوادگی میان همسران مباحث مفصلی طرح شد به وظایف خانواده در برابر فرزندان و نسل آینده پرداختیم. چند نکته را اینجا یادآوری میکنم:
نکته اول: ضوابط تربیت
اسلام به طور ویژه، علاوه بر ضوابط و اصولی که در مقام تعلیم و تربیت برای پدر و مادر و معلمان و مربیان ذکر کرده است یک قواعد خاص و ویژهای برای پایهریزی درست شخصیت آینده فرزندان تبیین کرده است؛ بنابراین بر خلاف دیگر مکاتب تربیتی، اسلام دو نوع ضابطه و قاعده برای معلمان و مربیان خانواده دارد:
- ضوابطی است که وقتی فرزند به نوجوانی و آگاهی و تمیز رسیده است و دریافت دارد، با او این طور رفتار بکن یا در سنین بالاتر این اقدامات را انجام بده تا او در مسیر درست قرار بگیرد.
- اما فراتر از نوع اول، اسلام ضوابط و اصولی دارد که پدر و مادر را به آنها موظف کرده است قبل از آنکه فرزندی در کار باشد یا در حین حمل یا مراحل و مواقفی که هنوز این فرزند این بچه و کودک یا نیست یا در مراحلی است که چیزی را دریافت نمیکند. اسلام اینگونه احکام را دارد. واجبات مستحبات مکروهات محرمات که برای پدر و مادر بیان شده است و روزگار قبل از تولد را مدنظر دارد. چرا؟ برای اینکه اسلام میگوید خشتهای اصلی ساختمان شخصیت فرزند شما قبل از تولد ساخته میشود. شما از همان آغاز و نقطهای بسیار دور به آینده فرزند صالح و مؤمن و پارسا و پرهیزکار بیندیش. قبل از اینکه فرزندی باشد، قبل از اینکه به آگاهی و تمیز و بلوغ رسیده باشد میگوید از همانجا کار تو و فعالیت تربیتی تو و سازندگی تو آغاز میشود این باب بزرگی است که اسلام به روی بشر گشوده است.
مراحلی که اسلام در باب هرکدام از آنها چندین حکم دارد. میگوید این واجب است حرام یا مستحب یا مکروه است، بهخصوص زنجیرهای از مستحبات و مکروهاتی که اسلام در چند مرحله قبل شروع میکند. شما برای اینکه این ساختمان یک بنیان و پی و پایهای دارد که آن پایه باید قبل از تولد درست ریخته شود. اگر از هنگام ازدواج و حمل و بارداری به فکر آینده ایمانی و اخلاقی فرزندان نباشید. بخشی از این ساختار شخصیت دیگر دور است و امکان بازسازی یا ندارد یا بسیار سخت است؛ بنابراین نگاه اسلام فقط فعالیتهای مستقیم تربیتی نیست بلکه فعالیتهای زمینهساز یا به تعبیر فنی آن ممهدات تربیتی است.
انتخاب درست همسر که خشت اول است. بعد انتخاب درست همسر، روابط درست میان همسران زمینه شکلگیری شخصیت خوب میان فرزندان را فراهم میکند. بعد آدابی که در حین حمل و بارداری و پس از آن هنگام تولد ذکر شده است شاید بیش از صد حکم و ادب و مستحب و مکروه قطعاً بیش از صد تا ما اینجا احکام داریم. شاید صدها حکم بهعنوان آداب داریم که در کتب روایی ما و در کتب فقهی ما آمده است. چگونه همسر انتخاب بشود چگونه روابطتان را تنظیم کنید؟ بعد از انعقاد نطفه، زمان بارداری هنگام تولد، در هر یک از این مراحل آدابی ذکر کرده که اینها همه ضمن اینکه ارزش ذاتی و ویژهای خودشان دارند، بازتاب آن در شخصیت آینده فرزند هم اهمیت دارد. این یک مسئله که منطق اسلام است. میگوید پایههای شخصیت را از قبل درست بنا بگذار تا ثمره شیرین آن را در آینده بگیرید. اینکه ما به تغذیه اشاره کردیم به نام نیکو اشاره کردیم تغذیه سالم و حلال مورد تأکید قرار گرفت، عقیقه ولیمه دعا و ذکر و دهها نکته مهم همه در این منظومه قرار میگیرد. میگوید پدر و مادر اگر آینده ایمانی خوبی را برای فرزندانتان میخواهید از آغاز و از نقطههای دور پایه شخصیت را درست بریز. از انتخاب همسر تا مراحل بعدی که اشاره شد. این منطق خاص اسلام است.
نکته دوم: مخفی بودن بعضی مفاسد و مصالح
برادران گرامی خواهران ارجمند، احکام اسلام در منطق ما تابع مصالح و مفاسد است یک مصلحت عامه امتحان وجود دارد، همه این تکالیف الهی برای امتحان بشر است؛ اما ما معتقدیم احکام اسلام چه واجب و محرم چه مستحب و مکروه برآمده از یک مصلحت و مفسده و حکمتی در متعلق احکام است. آن اعمال و رفتارهای ما دارای مصالح و مفاسدی است که احکام به دلیل آنها جعل و قرار داده شده است. احکام بزرگ اسلام، شریعت ناب محمدی، تمام احکام آن تابع مصلحت و مفسده است. خدا به خاطر هدایت ما به خاطر ترقی و سعادت ما احکام را قرار داده است، نه فقط برای امتحان صرف. مصلحت امتحانیه یا سلوکیه اینها مصالح نهایی برای جعل احکام نیست. احکام تابع مصالح واقعیه در نفس الامر و در متعلقات احکام است. در اصل احکام ما مصلحت و مفسده بوده و به دلیل آن میگوید این واجب است و این حرام. اگر میگوید حجاب را رعایت بکن به خاطر مصلحت و مفسدهاش است. اگر هر حکم اخلاقی و فقهی را بیان میکند تابع مصالح و مفاسد است.
اما نکتهای که اینجا وجود دارد این است که این مصالح و مفاسد، این فلسفهها و این حکمتهای احکام دو نوع است:
- بعضی آشکار است و بشر با تأملی میتواند مصلحت و مفسده را بفهمد، خیلی از احکامی که در معاملات و عقود و ابواب فقهی است انسان میفهمد. اگر خدا میفرماید «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»[2] «أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْع»[3]، خود انسان مصلحت فیالجمله آن را میفهمد. بعضی احکام این طور است.
- اما بعضی احکام این طور است که اصلاً مصلحتش را انسان با ابزارهای مادی، با ابزار حس نمیتواند درک کند. در عالم قواعدی وجود دارد که ما با عقل مجرد قاصر خود نمیتوانیم بفهمیم. این مصالح و مفاسد پنهان و دور از فهم بشری که در عبادات و عادات و خیلی جاها دیده میشود این در دین وجود دارد. این نوعی تعبد است. ما نمیتوانیم با ابزار مادی بفهمیم که چه جوری اگر این فساد در جامعه آمد بلا دنبالش میآید؟ این رابطه به طور دقیق ما نمیتوانیم بفهمیم. دانشمندان طبیعی و انسانی با آزمایش و تحقیقات تجربی خیلی قواعد را کشف میکنند اما خیلی از روابط هم در عالم وجود دارد که از تیررس حس و تجربه بیرون است و ما نمیفهمیم. اینجاست که شریعت وحی آمده تا آن روابط مخفی روابط نهان به روی بشر باز کند و آنها را در قالب احکام برای ما قرار داده.
همین احکام و تربیت فرزند و نسل جوان، بعضی فلسفهها، فلسفههای عقلی قابل شناخت است بعضی از فلسفهها ما باید بر آن اعتماد کنیم. در احکام و آدابی که برای زمینهسازی تربیت مذاکره کردیم بعضی جاها روشن است. تغذیه سالم اثرش روی شکلگیری یک فرد سالم روشن است؛ اما وقتی میآید روی تغذیه حلال، آنجا خوب همه ابعادش را نمیتوانیم بفهمیم. اسلام آن را برای ما روشن کرده است؛ بنابراین یادمان باشد مصالح دنیوی و اخروی که در احکام ما وجود دارد و قطعاً وجود دارد، برخی کامل و فیالجمله قابل شناخت است اما بعضی را اصلاً نمیشود فهمید. اگر ما بفهمیم گوشهای از آن را میفهمیم نه کامل آن. اینجاست که ما باید تسلیم بشویم و تعبد داشته باشیم. در مسائل اجتماعی مسائل خانوادگی و مسائل فردی، ما حرفهای زیادی در اسلام میبینیم که کاملش را نمیفهمیم ولی تسلیمیم زیرا میدانیم شارع مقدس طبق مصالح و مفاسدی سخن میگوید. من در همین سخنرانیهای که در ایام تعطیلات نماز جمعه به خاطر کرونا، در دو سه سخنرانی به شکل محدودی تبیین کردم که چگونه افعال و رفتار ما غیر از این آثار آشکار یک آثاری در عالم میگذارد که برای ما روشن نیست. بسیار در روایات آمده که فساد اجتماعی، بنیانهای سلامت جامعه را در هم میریزد. این تا حدی معلوم است؛ اما فساد اجتماعی موجب زلزله و سیل و بلا میشود اینهمهاش برای ما روشن نیست ولی در روایات هست؛ بنابراین احکامی که ما در آداب و رفتارهای پدر و مادر نسبت به فرزند از انتخاب همسر تا بعد از تولد میبینیم، یک بخشی از این مستحبات و واجبات و محرمات و آداب و احکام، تأثیراتش تا حدی روشن است ولی بخشی را باید تسلیم باشیم. اسلام تأکید میکند روی این دعا روی این ذکر و مواظبت و مراقبت و بعد میگوید اینها روی ساختمان شخصیت فرزند شما اثر میگذارد. ما باید این را بپذیریم و اگر تسلیم شدیم برکات آن را هم خواهیم دید خدایا ما را آگاه و عارف به احکام الهی بفرما و به ما توفیق عمل به آنها در همه شئون زندگی کرامت بفرما.
[2]. سوره مائده، آیه 1.
[3]. سوره بقره، آیه 275.
خطبه دوم
نکته اول: معیشت مردمنکته دوم: تلاشهای دشمنان |
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ[1]
عباد الله اوصیکم و نفسی بتقوی الله و ملازمه امره و مجانبه نهیه.
بار دیگر همه شما و خودم را به تقوای الهی فرامیخوانم و به ذکر و شکر او در همه احوال توصیه میکنم. یکی از نکات مهم در باب تقوای خدا خداترسی و رعایت حریم الهی، توجه به قدرت بیپایان خداست. یک ضلع این تقوا توجه به علم و دانش خداست، ضلع دیگر آن توجه به توانایی و قدرت بیانتها و بیکران خداوند است. اگر به این آگاهی و اذعان برسیم که خداوند بر همه عالم محیط است بر همه عالم سیطره دارد و جهان در دست باکفایت اوست راه تقوا و بندگی او را انتخاب خواهیم کرد. همه اموری که در عالم رقم میخورد، بااراده او رقم میخورد. در آیات ۶۲ تا ۶۵ سوره انعام میخوانیم: «قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ»
اگر شما در ظلمات دریا و زمین گرفتار شدید و در چنبره تاریکیها قرار گرفتید چه کسی میتواند شمارا نجات بدهد؟ همه ما در قدرت الهی قرار داریم. وقتیکه در سختیها و دشواریها و بلاها قرار میگیریم به خدا پناه میبریم اما وقتیکه گشایش پیدا شد بر سر عهدمان باخدا باقی نمیمانیم. «قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ»
خدا شمارا نجات میدهد. بشر دائم در معرض طوفانهای بلا و گرفتاری است. میبینیم که چگونه با یک کرونا همه بشر را مقهور خود میکند، اما وقتیکه فضا باز میشود باز انسان عصیان میکند. «قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَ يُذيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُون»
خدا قادر است. این بلاها و سختیها همه تحت قدرت خداست. در قرن بیست و یکم، درزمانی که اینهمه پیشرفت و ترقی پیداشده بود و بشر به پیشرفتهای خود مغرور بود، باز خدا میگوید بسیار آسان با یک ویروس همه را مقهور خود میکنم. این بزرگترین درس و هشدار برای بشر است. علیرغم سختیها و گرفتاریها درس بزرگ این بلا، یک درس خیر و رهاییبخش و هشداردهنده و آگاهیبخش برای بشر است. برای اینکه باید برای مقابله با آن تلاش کنیم و به همه درسهای معنوی و توحیدی و اخلاقی بزرگ بلا هم باید توجه کنیم. خدا ما را آشنای این درسهای بزرگ فرماید و این بلا و همه بلاها آسیبها را از ما دور بدارد.
شهادت امام جواد سلامالله علیها تسلیت عرض میکنم. روز دحوالارض که روزی بزرگ است و به اعمالی توصیهشده است و نقطه آغاز گشودگی زمین و خشک شدن زمین از کعبه و بیتالله الحرام است را گرامی میداریم و بهخصوص به زیارت امام رضا توصیهشده است و به انتظار مؤکد ظهور امام عصر که همه انشاءالله توجه خواهیم کرد.
برادران و خواهران، ما در آستان پایان ماه ذیالقعده و در آستانه ماه ذیالحجه قرار داریم. ماه ذیالحجه و دهه اول آنکه «وَ الْفَجْر * وَ لَيالٍ عَشْر» به آن اشاره دارد از اهمیت بالایی برخوردار است. از الآن جوانان عزیز و برادران و خواهران مطالعه کنیم و آمادگی در خود ایجاد کنیم برای اینکه بادل روشن و با آگاهی و وقوف درست وارد این ماه شریف بشویم در روزگاری که عبادتهای جمعی محدودیت پیداکرده است باید تلاش کنیم در این موقعیتهای ناب عبادی و دعا و تضرع و مناسبتهای پرفروغ ماهه ذیالحجه، از عبادتهای پرفروغ شبهنگام، از خلوتهای زیبای عبادی بهرهمند شویم. عبادتهای سری، خلوتهای عبادی، گفتگوهای سرّی با خداوند، از برکات بینظیر و فروغ کمنظیر برخوردار است، باید از این فرصت این بهره را انشاءالله ببریم.
من چند نکته را فهرستوار و کوتاه عرض میکنم:
نکته اول: معیشت مردم
یکی از مسائل معیشت مردم است که باید به مسئولان و همه دستاندرکاران تأکید و توصیه مجدد و مؤکد کرد. در هفته اخیر مراجع عظام و زعمای حوزه اعلام موضع کردند، تأکیدات و رهنمودهایی به مسئولان و قوای سهگانه ارائه کردند که همینجا ما هم آنها را تأکید میکنیم. البته ما این دو سه نکته را میدانیم، ملت بزرگ ما هم میدانند ما در شرایط تحریم هستیم و تحریم تأثیرات خاص خود را دارد این نکته را همه میدانند.
دوم اینکه در شرایط کرونا قرار داریم. شرایط کرونا امریکای باآنهمه ادعا را از پا درآورده. بیش از ۴۰ میلیون بیکار آنجا پیداشده و در سراسر عالم بحرانهای سخت معیشتی درنتیجه کرونا آمده در کشور ما تحریم ظالمانه هم هست.
سوم اینکه این را هم مردم ما میدانند که نظام اسلامی دستاوردهای بزرگ در عرصههای گوناگون اقتصادی و صنعتی داشته است. اینها همه جای خود. هم دستاوردها قابلقبول، هم مشکلات تحریم و کرونا هم قابلپذیرش، اما درعینحال به نظر میرسد که این وضع معیشتی مردم و طبقات متوسط به پایین قابلتحمل نباشد، شرایط مردم شرایط دشواری است راهحل هم این است که مجلس محترم، دولت محترم، قوای سهگانه، کمر همت را ببندند و با نگاه علمی و کارشناسی اما باروحیه جهادی و مقاومت و بهرهگیری از افکار گروههای جهادی و مردم، شرایط را تغییر بدهند. گرانیهای سرسامآور، سختیهای زیاد حتی برای طبقات متوسط شکننده است. به همین دلیل مراجع عظام نصیحت فرمودند و تأکید کردند و ما امیدواریم که مسئولان محترم یک عزم جدیتری را پیشه کنند. هم در جهش تولید هم در حمایت از اشتغال و صنعت هم در کنترل بازار و گرانیها و کنترل قیمتها، این وظیفه است و انتظار مردم همت بلندتری است. ما همه آن نکات را میپذیریم خدمت را هم ارج مینهیم اما جاهایی اشکالاتی وجود دارد. اشکالات باید دفع بشود. راهش بهرهگیری از علم و دانش و فن است، بهرهگیری از رویکرد انقلابی و جهادی در فعالیتهای مسئولان است و همینطور تأکید بر جهش تولید.
و البته اینجا باید این نکته را هم اضافه کنیم که بازار بورس هم انتظار میرود مواظبت و مراقبت بشود. اینکه سرمایههای سرگردانی به سمت بورس و صنعت و شرکت کنند کنندگان در بازار بورس هدایت بشود، این کار خوبی است و سنجیده است و درست است، اما یک نقاط آسیبزننده هم دارد که باید مدیریت بشود. اگر خداینکرده پشتصحنه درست مدیریت نباش ممکن است یک روزی همین اقبال وسیع به بورس به ضد خودش منعکس بشود و منشأ مخاطرات جدی شود. انتظار میرود روی این مسئله هم دقت شود. مردم عزیز هم باید توجه و همراهی بکنند و هم اینکه مشکلات را بدانند و مردم هم باید خودشان از فتنهگریهایی که خارجیها طراحی کردند مراقبت کنند.
نکته دوم: تلاشهای دشمنان
برادران خواهران آمریکاییها و دشمنان شما و مزدوران آنها در منطقه، عظمت شمارا اقتدار شمارا، امنیت شمارا، جایگاه بلند این ملت بزرگ ایران را نمیتوانند ببینند. چند سال است که اینها میگویند در این منطقه آشوبزده و جنجالی چطور ایران امنیت و آسایش دارد؟ باید این را به هم بزنیم. امروز میلیونها دلار بلکه میلیاردها هزینه میشود برای اینکه عزت شمارا اقتدار شمارا، آسایش و امنیت شمارا به هم بزنند. سختیها درست است مسئولان باید تلاش کنند وضع موجود قابلقبول نیست، بار سنگین بر دوش محرومان و مستضعفان است، اما درعینحال بدانیم که توطئههای سنگینی برای ضربه به کشور چیده شده و باید در برابر آنها هوشیار باشیم. در همین قضیه توافقنامه با چین ملاحظه کردید غربیها چقدر فتنهگری کردند حرفهای بیجایی زدند، البته همه موافقتنامهها طبق اصل ۷۷ قانون اساسی همه جوانبش رعایت میشود بعد در مجلس محترم بررسی میشود شورای نگهبان نظر خواهد داد، حتماً باید این مسیر قانونی طی شود، اما چه خبر است الآن؟ حالا که یک توافقنامه بزرگ خارج از مدار قدرتهای زورگوی غربی در حال شکلگیری است، توافقنامهای که میتواند تحریمها را بشکند، عرصه جدیدی را به روی ما باز بکند، توافقنامهای که مثل ترکمانچای و توافقنامههای دیگری که ما در آنها ضعیف برخورد کردیم نیست و از موضع قدرت با استقلال و آزادی خودمان وارد شدیم، برای غربیان و قدرتهای غربی سنگین است. ملت بزرگ ما مطمئن باشد مجلس محترم شورای نگهبان، مسئولین در انعقاد قرارداد همه دقتها را خواهند کرد و این قرارداد نقطهای است برای اینکه جهان از چنبره غرب و اینکه همهچیز باید به غرب منتهی بشود خارج شود؛ و انشا الله به مسیر درست حرکت کند.
در پایان تأکید میکنم بر ضرورت رعایت ضوابط بهداشتی بر اساس تأکیدی که مقام معظم رهبری و مراجع عظام فرمودند. باز کمی شرایط سختتر شده و همه ما واقعاً همراهی و همکاری بکنیم برای اینکه مسئولان بتوانند از این سختیها عبور کنند و البته اساس همه اینها تضرع به پیشگاه خدا و استمداد از وجود شریف حضرت ولیعصر ارواحنا فداه است.
نسئلک الله و ندعوک باسمک العظیم الاعظم الاعز الاجل الاکرم یا الله یا ارحم الراحمین، اللهم الرزقنا توفیق الطاعه و بعد المعصیه و صدق النیه.
خدایا دلهای ما را به انوار ایمان و معرفت خود روشن بفرما همه اموات و گذشتگان و درگذشتگان از این جمع و شهدای عالیمقام و امام شهدا را با اولیای خودت محشور فرما. شر مستکبران را به خودشان بازگردان. گرفتاری ملت ما و ملتهای عالم را مرتفع بفرما. شر این بلا و ویروس را خدایا از سرما کوتاه بفرما. سلام ما را در این روز بسیار عزیز و شریف به محضر پیامبر خدا فاطمه زهرا ائمه هدی و حضرت ولیعصر ارواحنا فداه ابلاغ بفرما. در فرج امام است تعجیل بفرما.
[1]. سوره آلعمران، آیه 102.