مؤلف: استاد علیرضا اعرافی
محقق: یدالله یاوری
ناظر: سید رضا روحانی راد
میزان پیشرفت: 80%
معرفی کوتاه
زبان دین باملاحظه مقدماتی، به بررسی معناداری یا بیمعنایی گزارههای دینی پرداخته و درمجموع دیدگاههای مختلف را در دو بخش دیدگاههای معرفت بخش و دیدگاههای غیر معرفت بخش تبیین و بررسیشده است.
معرفی مفصل
زبان دين که یکی از مسائل فلسفه دین به شمار میرود، نقشی مهم و اساسی در درک و فهم معارف بشری و دینی ایفا میکند؛ اصلیترین راه ارتباطي افراد بشر با يکديگر زبان است، درنتیجه زبان نقش مهم و حساسي را در امور بشري پيدا میکند و ازآنجاکه اديان نيز با همين الفاظ و کلمات به بشر عرضهشدهاند و از سوي ديگر دين نقشي اساسي در زندگي بشر داشته و موجب سعادت يا شقاوت زندگي ابدي انسانها ميگردد پس نقش زبان در اديان بسي مهمتر از نقش آن در زندگي انسان خواهد بود.
مسئله زبان دین به نحو مستقل، در مغرب زمین مطرح شد و تأثیراتی اساسی را در عقاید مسیحیت و یهودیت گزارد. در اسلام، برخلاف جهان غرب و دین مسیحیت که عوامل و اسباب بیرونی دارد و در تنگنای تعارض علم و دین پدید آمده است، ناشی از تعمق اندیشه وران اسلامی در فهم معانی دستهای از روایات و آیات قرآن مانند آیات متشابه و روایات متعارض بوده است.
آنچه باید موردتوجه قرار گیرد این است که، زبان دین همچنان که در عقاید اسلامی تأثیر گزار بوده و عدهای در اثر بد فهمی زبان شارع در گزارههای کلامی قائل به تشبیه و تجسیم خداوند شدهاند، در احکام و قوانین تشریعی اسلامی نیز مؤثر میباشد؛ درنتیجه عالمان مسلمان از دیرباز در کتب اصولی خویش به این موضوع پرداخته و آن را تحت عنوان مبحث الفاظ مورد تدقیق قرار دادهاند. این بحث که به مسائلی مانند وضع الفاظ، خطابات شارع و… میپردازد، زمینهساز حجیت ظواهر قرآن و سنت میگردد و این حجیت ظواهر، تعیینکننده لسان شارع در بیان احکام خویش است.
سه مسئله مهمی که در زبانشناسی مطرح بوده و در زبان دین نیز تأثیرگذار است عبارتاند از:
معناي معنا: شايد تاكنون اين سؤال به ذهن يك فرد خطور كرده باشد كه الفاظ برچه چيزي دلالت ميكند، آيا مدلول آنها امري خارجي است يا ذهني؟
در رابطه با اين سؤال نظرات مختلفي ارائه شده است، عدهاي مصداق خارجي را مدلول و معناي لفظ دانستند، گروهي ديگر آن را امري ذهني ميدانند و گروه سومي معاني الفاظ را رفتار مخاطب در قبال لفظ دانستهاند و…
ملاك معناداری: پسازآنکه چيستي معنا را بيان نموديم بايد از طريق اين چيستي به دنبال معيار معناداري باشيم تا ملاك معنا داشتن گزارهها را دريابيم. در اين بخش معيارهاي مختلفي مانند معيار تجربهگرایان، اتميسم منطقي و… بررسي ميشود و پس از بيان نظر مختار وجود اين ملاك را در زبان دين بررسي مينماييم تا به سؤال معناداري و يا بيمعنايي زبان دين پاسخ دهيم.
معيار صدق: در اين بحث سؤال اصلي اين است كه ملاك صدق يك گزاره چيست؟ پس از پاسخ به اين سؤال اين معيار را در گزارههاي ديني بررسي خواهيم كرد تا ببينيم آيا اين معيار در آنها جريان دارد يا گزارههاي ديني داراي معيار صدق نيستند؟
باملاحظه این مقدمات در ادامه به بررسی معناداری یا بیمعنایی گزارههای دینی پرداخته و درمجموع دیدگاههای مختلف را در دو بخش دیدگاههای معرفت بخش و دیدگاههای غیر معرفت بخش تبیین و بررسیشده است.
در بخش نخست دیدگاههای مختلفی چون دیدگاه ویتکنشتاین متأخر، زبان احساسات، زبان اسطورهای، زبان نمادین و در بخش دوم، نظراتی چون زبان سلبی، مشترک معنوی، زبان تمثیل، زبان ظاهرگرا و زبان حقیقی بیان و موردبررسی قرارگرفته است.