خطبه نماز جمعه قم تاریخ 1398/08/24

اعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم بسم‌اللّه الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین نحمده علی ما کان و نستعینه من امرنا علی ما یکون و نؤمن به و نتوکل علیه و نستغفره و نستهدیه و نعوذ به من شرور انفسنا و سیئات اعمالنا ثم الصلاة و السّلام علی سیّدنا و نبیّنا و حبیبنا ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین الاطهرین و لا سیّما بقیة الله فی الارضین.السلام علیک یا بنت ولی الله السلام علیک یا اخت ولی الله السلام علیک یا عمه ولی الله السلام علیک یا بنت موسی بن جعفر و رحمه الله و برکاته

توصیه به تقوا

اعوذبالله من الشیطان الرجیم بسم‌الله الرحمن الرحیم «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»[1]اعوذبالله من الشیطان الرجیم بسم‌الله الرحمن الرحیم «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى‏* ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى‏* وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى‏* إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى‏»[2]عِبَادَ اللَّهِ أُوصِیکمْ و نَفسِی بِتَقْوَی اللَّهو ملازمة أمره و مجانبة نهیه و تَجَهَّزُوا عباد اللَّهُ فَقَدْ نُودِیَ فِیکُمْ بِالرَّحِیلِ[3]وَ تَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی[4]

همه شما نمازگزاران گرامی برادران و خواهران ارجمند و خودم را در این روز عزیز و شریف و میلاد بزرگ پیامبر خاتم حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت امام صادق (علیه‌السلام) به تقوای الهی و تأسی به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و بهره‌گیری از انوار رسالت و ولایت و امامت توصیه و سفارش می‌کنم. از خداوند می‌خواهیم همه ما را در تأسی پیامبر خدا توفیق روزافزون عنایت بفرماید.

خصوصیات متعالی پیامبر اکرم (ص)

امروز جمعه و هفده ربیع‌الاول و سالروز ولادت نورانی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و همین‌طور میلاد حضرت امام صادق (علیه‌السلام) است. طبعاً از هر سخنی دل‌نشین‌تر، سخن پیرامون پیامبر بزرگ اسلام است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آن نور الهی و حجت آسمانی و گشاینده درهای رحمت و مایه نجات و عزت و عظمت بشریت بود. در لحظاتی که در این خطبه در محضر شریف شما هستم به نکات و مطالبی درباره پیامبر بزرگ الهی (صلی الله علیه و آله و سلم) اشاره خواهم کرد. چند نکته و مطلب مهم پیرامون رسول خدا (ص) وجود دارد که به برخی از آن محورها فهرست‌وار اشاره می‌کنم:

اول: تجلی اسماء و صفات الهی

رسول خدا (ص) از لحاظ خلقت و قوس نزول از جایگاه بلندی در مراتب هستی برخوردار است. به این مطلب در روایات ما اشاره رفته است که رسول خدا (ص) در صدر خلقت و بالاترین پله عالم هستی قرار دارد. این خلقت نوری پیامبر (ص) و جایگاه هستی‌شناسی پیامبر در عالم تجلی یک مقوله بسیار مهمی است که اکنون فرصت پرداختن به آن نیست، اما بر اساس مفاد روایاتی از روایات فریقین و به‌ویژه روایات شیعه، رسول خدا (ص) و نور پاک او اول مخلوق در عالم است و وجود او تجلی اعظم صفات الهی است. اگر عالم را مظهر و تجلی انوار و اسماء صفات خدا بدانیم او زیباترین، جامع‌ترین و کامل‌ترین تجلی اسما و صفات خدا است به‌طور تام و کامل در نور پیامبر (ص) و وجود نوری ایشان و شخصیت عظیم‌الشأن او باید سراغ گرفت. بنابراین خلقت رسول خدا و خاندان او یک خلقت ویژه، یک تجلی بزرگ و مظهر و آینه‌ای از همه اسماء و صفات خدا است. این جهان آینه‌ای از قدرت و اسما و صفات خدا است. اما در هر گوشه‌ای از این عالم اسم و صفتی تجلی کرده است. در یک تابلو و جلوه و مظهر، عالی‌ترین درجات اسما و صفات خداوند بزرگ تجلی کرده است و آن در آینه تجلی رسول گرامی خدا حضرت محمد مصطفی (ص) است. در روایات است که «أَوَّلُ مَا خَلَقَ‏ اللَّهُ‏ نُورِي»‏[5]تحلیل این بند اول در خلقت نوری پیامبر و مظهریت تام و کامل رسول خدا برای اسما و صفات خدا نیازمند مجال دیگری است که از آن می‌گذریم.

دوم: برخوردار از سلاله و دودمان مطهر

دومین مطلب درباره شخصیت پیامبر اکرم (ص) سلاله و دودمان پاک رسول خدا از آغاز خلقت تا به ایشان است. در خطبه‌های متعدد نهج‌البلاغه آمده است که: «عِتْرَتُهُ‏ خَيْرُ الْعِتَرِ وَ أُسْرَتُهُ خَيْرُ الْأُسَرِ»[6]خاندان پیامبر پاک‌ترین و زلال‌ترین خاندان در طول تاریخ است. از آدم تا نوح و ابراهیم تا دودمانی که: «لَمْ‏ تُنَجِّسْكَ‏ الْجَاهِلِيَّةُ بِأَنْجَاسِهَا وَ لَمْ تُلْبِسْكَ الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِيَابِهَا»[7]این افتخار دیگر و پرونده بزرگی در شخصیت پیامبر است که در نهج‌البلاغه و روایات به آن اشاره رفته است. وراثت پیامبر، دودمان نبوت و رسالت پیامبر و پاکی بی‌انتها و زلالی این دودمان از همه آفات و آلودگی‌ها فصل بسیار مهم در شخصیت والای رسول خدا (ص) است. این دودمان و درختی که همیشه شاخ و برگ آن نورافشان و ثمربخش بود، هیچ‌گاه این درخت رسالت و نبوت به شرک و گناه آلوده نشد و در سلسله اجداد آن حضرت همه از پاکان، نیکان و انسان‌های بزرگ و انبیا و اوصیا و اولیای الهی بودند. این مطلب دوم که میراث دودمان و وراثت پاک رسول خدا (ص) است.

سوم: دارای تربیتی الهی و ممتاز

سومین نکته در شخصیت پیامبر (ص) تربیت خانوادگی و عنایتی که به آن حضرت در خانواده‌شان توسط حضرت عبدالمطلب و حضرت ابوطالب و زنان پاکی بود که همه پاکان روزگار بودند و این کودک را با کمال اعتنا و اهتمام تربیت و بزرگ کردند. در عین اینکه از آغاز تولد یک دست عنایت الهی بالای سر پیامبر بود. خداوند همه عوامل را تنظیم کرده بود تا در میان بشریت و در جزیره العرب زمینه طلوع خورشید عالم‌تاب پیامبر فراهم شود. عالی‌ترین انسان و کامل‌ترین انسان در آن جایگاه بدرخشد و جهانی پر از نور و روشنایی کند.

چهارم: سیر و سلوک الهی قبل از بعثت

چهارمین محور در شخصیت پیامبر مراحل سلوک و زندگی ایشان در چهل سال قبل از بعثت است. یک دوره پاک و زندگی روشن و شفاف و بسیار ممتاز در آن چهل سال رقم خورد. تاریخ و گواهان تاریخ شهادت داده‌اند که گرد هیچ آلودگی بر دامان پیامبر (ص) ننشستو مراحل سلوک الی الله را در چهل سال طی فرمود. عبادت، نیایش، صداقت، امانت، پاکی طهارت و مراحل سلوک الی الله در مکه و در کوه‌های مکه در سینه تاریخ ثبت شده است.

پنجم: سیر صعودی در قوس تکامل

مطلب پنجم آن‌که پیامبر با بعد از بعثت خود عالی‌ترین درجات را در قوس صعود به‌سوی خداوند پیمود. آیات سوره نجم از زیباترین آیاتی است که این قوس صعود و سیر و پرواز او به بالاترین درجات خلقت را نشان می‌دهد. در بند اول عرض کردیم که این وجود دارای خلقت نوری بود و یک جایگاه رفیع در قوس نزول داشت و از آن مراحل عالی تجلی کرد و به این عالم خاکی رسید. اما در بند پنجم و در آیات سوره نجم و دیگر آیات و روایات ما با فصل دیگری مواجه هستیم که این موجود افلاکی و خاکی و این موجود بشری و انسانی در مراحل صعود به چنان مرتبه‌ای دست یازید که جبرئیل از همراهی با او بازماند. علی‌رغم تفسیرهای متعددی که در سوره نجم و این آیات است اما درهرحال یا با دلالت مطابقی یا به دلالت تضمنی یا به دلالت التزامی آیات سوره نجم برترین مراتبی که پیامبر در سلوک خودشان به سمت خدا پیمودند را بیان می‌کند. «ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوى‏ * وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى‏ * ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى * فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى‏ * فَأَوْحى‏ إِلى‏ عَبْدِهِ ما أَوْحى‏»[8]آن‌قدر به مراحل قرب الهی نزدیک شد که دو گام بیشتر به اوج تقرب الی الله باقی نمانده بود. در این سیر به سمت خداوند به‌جایی رسید که «فَأَوْحى‏ إِلى‏ عَبْدِهِ ما أَوْحى» شد. این وحی، وحی باواسطه نیست این وحی باواسطه جبرئیل و روح‌الامین نیست، بلکه دریافت مستقیم وحی از ذات لایزال الهی است. «ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى‏ * أَ فَتُمارُونَهُ عَلى‏ ما يَرى‏ * وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى‏ * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى‏»[9]چند بار پیامبر در این سیر صعود به اوج قرب الهی نائل شد و جامع‌ترین پیام را از عالم قدس الهی دریافت کرد. «ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى‏ * لَقَدْ رَأى‏ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى»[10]‏این هم قوس صعود پیامبر و پرواز بی‌انتهای وی در عالم ربوبی و قدس الهی است.

ششم: پیامبری خاتم‌الانبیاء جزء معتقدات همه ادیان الهی

اینکه پیامبری پیامبر خاتم، فقط اعتقاد ما نیست. «مأخوذ علی النبیین میثاقه»[11]پیامبری پیامبر در همه ادیان پیمان گرفته شده بود. جزئی از معتقدات همه ادیان پیشین پیامبری پیامبر بود.

هفتم: تجلی همه علوم عالم در قرآن

پیامبر میراثی آورد که لبریز از علم و حکمت بود. قرآن او جامع همه کتب و مهیمن بر همه شرایع بود و این علم و حکمت بی‌پایان الهی فقط در قرآن و فقط توسط پیامبر دریافت شد. یکجا همه علوم عالم تجلی کرده است که قرآن است و یک شخص توانست تمام آن‌ها را دریافت کند: «إِنَّمَا يَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ‏ خُوطِبَ‏ بِهِ‏»[12]این مخاطب قرآن بود که تمام این علم و حکمت را دریافت کرد.

هشتم: پیامبر اکرم معمار تمدن نوین جهانی

پیامبر بزرگوار اسلام، معمار یک تمدن نوین الهی بود و فصلی نو در تاریخ بشریت بود. او پایه‌های استواری برای نجات و سعادت بشریت ریخت. با طلوع خورشید عالم‌تاب پیامبر گرامی اسلام همه بشر تکان خورد. قافله علم و حکمت به حرکت درآمد. تمدنی آسمانی و الهی پایه‌ریزی شد و همه بشر مستقیم یا غیرمستقیم از این خورشید جهان تاب بهره‌مند شد. پیام پیامبر و دین او یک دین الهی و تمدنی و پاسخگوی همه نیازهای بشر در عصر خود و همه اعصار و برای همه نسل‌ها بود. این ویژگی پیام پیامبر گرامی بود. پیامبر گرامی معمار جزیره العرب نبود. معمار یک دولت بزرگ اسلامی در عهد و عصر خود نبود. او معمار یک الگوی نو است که از ایمان، حکومت الهی و تمدنی انسان‌ساز نشأت گرفته بود و همه بشر را مخاطب قرار داد. این رسالت ماندگار ماند و رسالت او توسط خاندان وی نشر بیشتری پیدا کرد.

نهم: اسوه اخلاق و معنویت در عالم

بند نهم اخلاق پیامبر است. در کنار آن ابعادی که در خلقت پیامبر و سیر و سلوک در مراحل پیامبر گرامی و آوردن آن نسخه نجات و حکمت الهی بود، پیامبر گرامی (ص) مظهر عالی‌ترین اخلاق انسانی و بشری بود. «وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظيمٍ»[13]گواهی خداوند در رابطه با این پیامبر است . در کتب روایی ما و در منابع فریقین از شیعه و اهل سنت بیش از صد صفت ذکر شده است که اگر باز و تفصیل داده شود قریب دویست ویژگی در سبک اخلاقی و زندگی پیامبر وجود دارد. در اینجا بدون هیچ توضیحی برخی از عناوین را فقط نام می‌برم. این‌ها چیزهایی است که در روایات ما آمده است:

1. پیامبر گرامی (ص) خوش‌چهره و بشاش بود؛

2. وقتی که با کسی سخن می‌گفت با همه بدن به سمت او متوجه می‌شد؛

3. خوش‌استقبال بود. او بسیار صمیمی و خداحافظی او سنگین بود؛

4. وقتی که با کسی مواجه می‌شد طرف او احساس می‌کرد که پیامبر برای استقبال او گویا از بلندی به سمت او از روی شوق در حرکت است؛

5. خنده او تبسم و تبسم او چون قطرات باران نرم و لطیف بود؛

6. خوش‌صدا و خوش لحن بود؛

7. آغازگر سلام و تحیت بود؛

8. سلام او آشکار و رسا بود؛

9. به کودکان و زنان سلام می‌کرد؛

10. نگاه او همراه با حجب و حیا و رو به پایین بود؛

11. دائم در اندیشه و حزن الهی و مقدس بود؛

12. غالباً ساکت بود و مواظب زبان؛

13.سخن او گویا و فصیح بود؛

14.کم خشم می‌کرد اما اگر برای خدا خشمگین می‌شد کسی را یارای مقاومت در برابر او نبود؛

15.وقت‌های او منظم و تقسیم شده بود؛

16.به اهل خانه توجه می‌کرد؛

17.به حوائج دیگران رسیدگی می‌کرد؛

18.توصیه می‌کرد که حوائج دیگران را به او منتقل کنند؛

19. جاذبه‌ای قوی داشت و مغناطیس مهر و محبت بود؛

20. بزرگان را تکریم و به کوچک‌ترها مهر می‌ورزید؛

21. در عین خوش‌خلقی زیرک بود؛

22. از احوال مردم همواره جویا بود؛

23.خوبی‌ها را تشویق و بدی‌ها را تقبیح می‌کرد؛

24.خیرخواه دیگران بود و دائم در ذکر خدا ؛

25.وارد مجلس که می‌شد هر جا فضایی بود همان‌جا می‌نشست؛

26.به‌طور مساوی به همه نگاه می‌کرد؛

27.برای همه پدر مهربان بود؛

28.مجلس او مجلس وقار و حیا و شکوه معنوی بود؛

29. معاشر و رفیق دل‌نشین و دلپسند بود؛

30.شجاعتی بی‌مانند در وجود او موج می‌زد؛

31.بسیار باحیا و محجوب بود؛

32.صبور و شکیبا و شاکر بود؛

33. زاهد و قانع بود؛

34. از تجمل و از تشریفات دور بود؛

35. نماز او با خضوع و خشوع بود؛

36. همواره در حال استغفار بود؛

37. گشاده‌دست و سخاوتمند بود؛

38. به هم‌نشینی با فقیران و نیازمندان افتخار می‌کرد؛

39. کارهای شخصی خود را خود انجام می‌داد؛

40. دایره‌وار می‌نشست؛

41. مشورت می‌کرد؛

42. به پیمان‌ها وفادار بود؛

43. برای پاسخ به دیگران نماز خود را کوتاه می‌کرد؛

44. پاسخ منفی نمی‌داد مگر در موضع معصیت خدا؛

45.نیازها را یا پاسخ می‌داد یا با اخلاق خوش مراجعه‌کننده را راضی می‌کرد؛

46. برای از دست رفتن مطامع دنیا ناراحت نمی‌شد؛

47.باری خدا خشمگین می‌شد؛

48.انتقام شخصی نمی‌گرفت؛

49. درهم و دیناری نیندوخت؛

50.روی زمین می‌نشست؛

51. روی زمین می‌خوابید؛

52. با دست خود شیر می‌دوشید و پای شتر را می‌بست؛

53. هر مرکبی بود سوار می‌شد؛

54.جامه فاخرش برای روز جمعه و نماز جمعه بود؛

55.ژولیده مو نبود؛

56.دائم الوضو بود؛

57.مقید به مسواک بود؛

58.نعمت‌های خدا را بزرگ می‌داشت؛

59. با بردگان می‌نشست و با آن‌ها غذا می‌خورد؛

این‌ها تعدادی از اخلاق متعالی پیامبر خدا بود. امت اسلامی چنین الگوی زیبای اخلاقی، معنوی و انسانی دارد.

البته اینجا این مطلب را عرض کنم که این روزها هم گفته می‌شود پیامبر تمام مهر و محبت و صفا و عشق انسانی و الهی بود، اما مبادا تصور کنیم که در پیامبر خشم مقدس، شجاعت بی‌انتها و مقاومت در برابر ظلم و دست رد زدن به دشمنان خلق خدا نبود. این اشتباه نشود. پیامبر مظهر مهر و اخلاق و محبت بود. درجایی که لازم بود گفتگو می‌کرد و با دشمن هم سخن می‌گفت اما فریب نمی‌خورد و هیچ‌گاه در برابر حق کوتاه نمی‌آمد.

کسانی از مستشرقین گفتند که پیشرفت اسلام با شمشیر بود این تئوری غلطی است. اسلام باعقل و حکمت و اخلاق پیش رفت اما در نقطه مقابل هم پیامبر وقتی وارد جنگ می‌شد همه در برابرش می‌ترسیدند و عقب می‌نشستند، خشم مقدس پیامبر و مقاومت مجاهدانه او و فریب نخوردن از دشمن و مقاومت در برابر پیمان‌شکنان برگ دیگری از زندگی پیامبر است. مبادا ما گرفتار تفسیرهای غلط از این سو یا آن سو شویم. این شایسته نیست که کسانی در سطوح مختلف تصور کنند که پیامبر جز اخلاق خوب و نرمی چیزی نداشت. این خشم مقدس پیامبر هم اخلاق خوب او بود. وقتی پیامبر خشمگین می‌شد کسی یارای مقاومت در برابر او نداشت. وقتی یهود بنی قریظه پیمان را شکستند شمشیر خشم الهی دمار از روزگار آن‌ها برآورد. پیامبر مرد اخلاق و مهر است. اما آنگاه که با دشمنان خلق خدا مواجه شود شمشیر برّان او و خشم آسمانی او دشمن را از پای درمیاورد.

خدایا به همه ما توفیق شناخت این پیامبر و تأسی به سیره پاک او عنایت و کرامت بفرما.

بسم‌الله الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَينَاكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ[14]

 

[15]– سوره آل عمران، آیه 102

[16]– سید رضی، نهج‌البلاغه (صبحی صالح)، خطبه 204، ص 321

[17]ـ سوره بقره، آیه 197.

[18]– سوره اخلاص